English

  تاريخچه  مــنـــاطــــق تـولــيد مراحل توليد اصطلاحنامه ابزار بافت
صفحه اصلي > تاريخچه >  زير مجموعه هاي فرش ايران گليم > طرح و نقش

گليم

  • طرح ونقش

دامنه رنگها وتركيبات موجود در گليمها ا زنقشهاي پيچيده‌ي با پشم طبيعي رنگ نشده تا طرح هاي ساده هندسي با رنگهاي زنده، بسيار وسيع است. صاحبان گليمها اغلب مي‌توانند به آساني انتساب فرش خود را به طايفه وناحيه يا شهر بخصوصي دنبال كنند وشيوه هاي بسياري را بروشني وبه آساني ،‌همين كه بدانند در جستجوي چه چيز مي‌باشند مي‌توانند در يابند. ‌حسن گليم در اين است كه لازم نيست شما متخصص تعليم يافته ويا تحصيل كرده در فن فرش باشيد تا بتوانيد ويژگيهاي خاص آن را مشخص واصل آنرا معين كنيد.

تاريخ بسياري از نشانه‌هائي كه به طور كلي در گليمها به كار رفته مربوط به قرون پيش از اسلام بوده ريشه آنها به فرشهاي تخت بافت آسياي مركزي پيش از اسلام باز مي‌گردد ،‌گليمهاي كه ريشه آنها در خصلت هاي حيواني، ‌دشمني وباورهاي زندگي شباني اوليه صحرا نوردان در استپهاي جنوبي نهفته است. ظهور مذهب اسلام براي بسياري از تصاوير كهن مورد استفاده در اشكال هنري وصنايع ممنوعيتهايي را بوجود آورد. بافندگان تحريم تصوير موجود زنده را مرعي داشته اند ، ‌ليكن نقوش مربوط به پيش از اسلام را كه مانند داستانهاي عاميانه از نسلي به نسل ديگر انتقال مي‌يافته در طرحهاي خود داخل كرده اند .اين نشانه‌ها (سمبلها) از بوته آزمايش زمان بيرون آمده شكل زبان ويژه‌اي به خود گرفته اند . دراسلام تجسم خداوند نه به شكل مكتوب ونه به صورت نقش آدمي (انسان به صورت تصوير خداوند خلق شده ) ‌وجود ندارد.

در نظر بافندگان عشايري وابستگي با محيط طبيعي آنها وحيوانات وگروههاي خانوادگيشان بسيار نيرومند بوده ريشه عميق در گذشته دارد، بنابر اين تحريم مذهبي ناديده گرفته مي‌شود. بطوريكه اشياء قابل تشخيص در فرشهاي آنها به تصوير كشيده شده است اما ديده نشده كه آنها بخشي از يك تصوير كامل واقعي را ارئه دهند . در اسلام هنر به خاطر هنر تصوري است ‌بيگانه ، ‌ليكن گليم در زندگي هم كاربرد عملي وهم جنبه تزييني دارد .

موتيف وطرح گليم اغلب در شناسايي قدمت واصل آن جنبه كليدي دارد كه در نتيجه نفوذها وشيوه هاي مختلف حاصل مي‌شود . به عنوان مثال فنون گوناگون بافندگي اغلب سبك موتيف‌هاي مورد استفاده را مشخص مي‌سازد . فن بافت چاكدار طرحهاي ابستره وپلكاني يا كنگره‌اي را كه معمولاً لوزي يا مثلث شكل اند ،‌بوجود مي‌آورد. فنون جاجيم وترنجهاي پهن هندسي در زمينه فرش بدست مي‌دهد ، ‌روش بافت پود نما امكان توليد نوارهاي باريك هندسي وطرحهاي گل وگياهي وطرحهايي ممتد در عرض بافته سوماك بوجود مي‌آورد وتصاوير قابل تشخيص نسبتاً‌دقيقي را ارائه مي‌دهد . گليم بافان در طي نسلهاي متوالي روشهاي تركيب فنون بافندگي را بوجود آورده اند كه بوسيله آنها نقشهاي پيچيده وپر كار تري را ايجاد کرده اند.

دوعامل ديگر غير مذهبی نيز در طرحي كه بافنده براي گليم خود انتخاب مي‌كند تاثير دارد . يكي از آن دو عامل طرز اجراي فنون بافندگي مي‌باشد كه بيشتر طرحهاي ابستره را توليد مي‌كند. ‌عامل ديگر محيط طبيعي است كه بافنده در آن زندگي‌ كرده واز آن موتيفهايي را كه مانند درياچه و رودخانه وگلها وگل برگ ها ودرختان وبرگها يا حيوانات اهلي (گوسفند وبزوشتر) ‌و جانوران وحشي وحشرات (‌ماروعقرب وعنكبوت) ‌را اخذ مي‌كند. وي تصاوير اشياء خانگي خود را مانند ‌كتري وقوري وشيردان وشانه وكوبه يا چراغ  ‌را ضميمه موتيف هاي سنتي خويش مي‌نمايد.

قالي گره باف وگليم با وجود عدم شباهت آنها از لحاظ شيوه بافت در بسياري عناصر سمبل‌ها ونقوش سهيم مي‌باشند. موتيف تركي (‌ال بلينده)  elibelindeكه به معني دست روي كمر است غالباً روي فرشهاي تخت بافت وخواب دار هر دو يافت مي‌شود. همچنين است نقش گول (استخر) وگل. تعيين اينكه اين موتيف ابتدا بر روي گليم پديدار گشته وسپس بر روي قالي گره باف منتقل گشته يا برعكس آن دشوار مي‌باشد. هر چند كه با احتمال قوي نخست بر روي فرش تخت باف منشاء گرفته است . در حال حاضر پاره اي از موتيفها محققا ً‌بر روي قاليهاي گره باف ظاهر گشته وبعداً‌ بافندگان آنها را بر روي گليم بكار برده اند . مانند طرحهاي گل وبرگي كه هم بر روي گليم ها وهم فرشهاي گره باف شمال ايران متداول است . سمبول هايي كه در اشكال گوناگون هنر آسيايي واسلامي بكار رفته براي غربيان فريبندگي خاصي دارد كه معاني آنها مورد بحث وانديشه بسياري قرار گرفته است.

در اغلب موارد يك شكل اصلي كه شئ جانداري را مجسم مي‌سازد در طي نسلهاي  متداولي به صورت طرح قراردادي در آمده است . در طي ساليان دراز تفسير هاي اصيل يك موتيف تغيير يافته ويا فراموش شده است وتفسيرهاي ديگري درباره همان موتيف بسب اعتقادات خاص محلي بوجود آمده واغلب به موتيفهاي مشابهي در نواحي مختلف اسامي گوناگوني داده‌اند.

مسئله ديگر نحوه ديد غربي است كه به هر نقش هندسي در فرشهاي صاف باف به عنوان شكل استيليزه يك فرم تجسمي‌تر اصيلي مي‌نگرند كه داراي خطوط منحني بوده است . بسياري از طرحها فقط اشكال هندسي است كه به آنها نامهاي توصيفي داده اند تا به آساني بتوان آنها را شناخت . اين اسامي بخشي از زبان بافندگان شده كه بعدها به عنوان يك موتيف اصيل تجسمي معني دار بطور نادرست تفسير گرديده است . نمونه آن موتيفي است كه روي حاشيه  بسياري از گليمهاي آسياي مركزي وتركمني بصورت درخت بكار رفته است وآنعبارت از طرح آسان هندسي است كه با مقتضيات بافت چاكدار جور در مي‌آيد. طرح چاكهاي كوتاه يك نقش پلكاني كنگره مانندي دارد. اين طرح نمايش درخت نيست ولي به طور مبهم به آن شبيه است بنابر اين بهتر است كه نامي به آن داده شود تا به آساني بتوان آن را شناخت وآن را توصيف كرد.

نمونهاي پيچيده ونهايي اين موتيفهاي جنگ عشاق ويك جفت مرغ با شاخهاي در هم قفل شده قوچ وسمبل گردن شتر است. طرح سجاده‌اي نيز در گليم به كار برده مي‌شودكه جنبه مذهبي دارد. ونيز در نواحي مختلف ممكن است به يك طرح ويا نقش اسامي گوناگوني داده از آن تعبيرات گوناگوني به عمل آورد. نوار محافظي كه اغلب روي بسياري از گليمها براي جدا كردن متن گليم از حواشي عمده آن بكار رفته در زبان معمولي به آن نردبان ‌مي‌گويند. همين طرح وقتي روي قاليهاي تركمني آسياي مركزي به كار رفته به دندان شتر معروف است. بوته نقش بسيار متداولي است كه اغلب عقاب وجغد وسر طاوس يا مرغ نيز ناميده مي‌شود. موتيف دستك گاهي اوقات به عنوان امضاي بافنده بخصوص شناسايي مي‌شود. اغلب گفته مي‌شود كه نمايش پنج ركن اسلام يا حضرت محمد(ص)‌وچهارخليفه ويا دست حضرت فاطمه (س) مي‌باشد.

شايد آشناترين موتيف روي گليم وفرش گره بافت درخت زندگي باشد. از نظر سمبليسم حقيقي درخت زندگي تجسم ومعاني چند گانه‌اي مانند وجود آب در بيابان يا شجره خانوادگي كه تنه آن پدر وشاخه‌ها فرزندان باشند،‌دارد. موتيف اصيل سمبليك ديگر طلسمي است كه براي دفع نظر بكار برده مي‌شود. همین نقش براي دفع اثر بد موتيف‌هاي ديگر مانند عنكبوت يا ‌عقرب بر روي گليم نيز مي‌باشد.

بر روي بسياري از گليمهاي جديدي كه در حدود سي سال اخير بافته شده موتيفهاي باستاني يا درست نموده نشده يا در آن تغيير جديدي داده شده است. زيرا بافنده از منشاء‌ نقشي كه به كار مي‌برده آگاه نبوده است. بافندگان جديد اغلب از روي نقشه‌ هاي نمونه نقاشي يا عكسهاي قاليهاي كهنه كار كرده ،‌متاع خود را به همان شكل براي بازارهاي گرم غربي بوجود مي‌آورند. ضمن اين عمل موتيفهاي اصيل تغيير وتعديل مي‌يابد تا شكل وطرز بافتي كه قبلاً مشخص گشته متناسب گردد، ‌بدين طريق در شرايط جديد تحول طرح قديمي ادامه مي‌يابد.

  • رنگ

رنگ داراي جاذبه فراواني است وبرحسب ماهيتش ،‌بيش از هر چيز نگاه را به خود جلب مي‌ككند. انواع رنگ وتركيبهاي گوناگون آن از مهمترين عناصر زيبايي كيفيت گليم به شمار مي‌رود وبه گيرايي طرح ها نيز مي‌افزايد. رنگ ،‌از رنگ مايه‌هاي گوناگوني تهيه مي‌شود. اما جذابترين رنگ ها ازعناصر طبيعي بدست مي‌آيد.

نتيجه سعي در تهيه رنگ ازمواد طبيعي هرگز قابل پيش بيني نيست ،‌زيرا اختلاط اجزاء ‌رنگ براساس سليقه شخصي از عوامل ناپايداري همچون : نوع خاك، آ ب وهوا مواد رنگي وتركيب كننده ها متاثر است . به دليل اين گونه ابهامات ، ساختن رنگ همواره با نوعي باورهاي خرافي همراه بوده است. در گليم بافي استفاده از رنگهاي هماهنگ اهميت بسزايي دارد و بافنده‌هاي عشايري وروستایی از استعداد فوق العاده‌اي در تركيب رنگ ها  برخوردارند. در خور توجه است كه گاه بافنده به سلیقه خود رنگي غير عادي ويا غير منتظره در گليم مي‌گنجاند وتضاد مطلوبي ايجاد مي‌كندهر چند چنين انتخابي ممكن است تاثير نامطلوبي نيز بر بيننده بگذارد.

سليقه ملت هاي مختلف در انتخاب رنگ ،‌گوناگون است . رنگ هايي كه بافنده هاي عشايري وروستايي مي‌پسندند تفاوت فاحشي با رنگ هاي دلخواه غربي دارد. يقيناً‌ رنگ هاي خيره كننده مورد پسند بافنده‌ها ‌دركوهها ودشت‌هاي پرنور وصعب به گونه‌آي ديگر تفسير مي‌شود. بافنده‌هاي عشايري به علت نداشتن تماس با خارج از محيط خود از درخشندگي طبيعت پيرامونشان الهام مي گيرند. غربي ها رنگ هاي قرمز را به عنوان رنگ هاي متداول در قالي هاي شرقي مي‌شناسند. اما به دليل آنكه رنگ قرمز را نمي‌پسندند ،‌از فراواني آن نيز حيرت مي‌كنند. احتمالاً از آنجا كه قالي نوعي عايق است ،‌رنگ‌هاي گرم مانند قرمز ،‌نارنجي، زرد وقهوه‌اي را در آن بكار مي‌برند؛ اما بديهي است كه اننتخاب رنگ‌ها براساس مواد رنگي موجود وسپس سليقه بافنده‌ها انجام مي‌شود. هزينه تهيه رنگ نيز نقش عمده‌اي در اين امر دارد وبه دست آوردن رنگ هاي تند از مواد طبيعي ،‌گران تر ودشوارتر است. امروزه رنگ‌هاي مختلف شيميايي در رنگرزي اليافي كه مورد استفاده گليم بافي است به كار برده مي‌شود. هم اكنون رنگ‌هايي كه بوسيله رنگرزي گياهي وطبيعي به سختي مي‌ شدآنها را تهيه نمود به وفور در بازار يافت مي‌شوند وحتي به دور افتاده ترين بافندگان قبايل چادر نشين هم رسيده است. ناگفته نماند كه رنگ‌هاي شيميايي عرصه را براي توليد بيشتر وآسانتر باز كردند ولي به نوبه خود ضررهاي جبران ناپذيري برپيكر اين صنعت وهنر فرود آوردند كه با گذشت ساليان دراز وپي بردن به اين نكته هنوز شاهد اثرات آن هستيم.

رنگهاي طبيعي مورد استفاده در گليم از گياهان مختلف يچون روناس ،‌پوست انار ،‌نيل ،‌گردو. پسته ،‌سماق وهمچنين از حشره قرمز دانه تهيه مي‌شوند. تنوع رنگي در دست بافتها وگليم‌هاي ايراني بسيار زياد است وتقريباً اكثر رنگ‌هاي موجود در آنها به كار مي‌رود.

 


صفحه اصلي > تاريخچه >  زير مجموعه هاي فرش ايران گليم > طرح و نقش



    
   
راهنماي تجارت و صادرات  
مجله الکترونيکي  
مشاهير  
عکسخانه  
راهنماي خريداران